Mapa Poziomów Świadomości – dlaczego rozum mówi jedno, a emocje reagują inaczej?

Są osoby, które na co dzień funkcjonują bardzo sprawnie. Pracują, zajmują się domem, odpowiadają na wiadomości, podejmują decyzje, pomagają innym i pilnują terminów.

A jednak jedna rozmowa potrafi wracać w myślach przez pół dnia. Czyjeś milczenie uruchamia niepokój. Drobna uwaga zostaje w głowie na długo, mimo że rozsądek podpowiada:

„Przecież właściwie nic wielkiego się nie wydarzyło”.

To doświadczenie jest dość powszechne: rozumiemy sytuację w jeden sposób, a emocjonalnie reagujemy inaczej, niż byśmy chcieli.

Możemy wiedzieć, że nie każda krytyka oznacza odrzucenie, a mimo to bardzo przejmować się oceną.

Możemy rozumieć, że jedna trudna rozmowa nie określa całej relacji, a jednak wracać do niej wielokrotnie w myślach.

Możemy nawet dobrze znać własne schematy reagowania, ale nadal zauważać, że w określonych sytuacjach pojawiają się te same emocje, myśli i zachowania.

W takim momencie pomocne może być nie tylko pytanie:

„Dlaczego tak reaguję?”

ale również:

Jak można przyglądać się własnym reakcjom?

Na nasze reakcje może wpływać wiele elementów jednocześnie:

• wcześniejsze doświadczenia,
• przekonania,
• sposób interpretowania sytuacji,
• oczekiwania wobec siebie i innych,
• automatyczne myśli,
• aktualne emocje,
• sposób, w jaki zwykle zachowujemy się w podobnych okolicznościach.

Dlatego dwie osoby mogą bardzo różnie odebrać dokładnie tę samą sytuację.

Jedna osoba po trudnej rozmowie pomyśli:

„Nie zgadzamy się i tyle”.

Druga:

„Na pewno coś zrobiłam źle”.

Jeszcze inna:

„Muszę natychmiast to wyjaśnić, bo inaczej nie będę mogła przestać o tym myśleć”.

Nie oznacza to, że któraś z tych reakcji jest „lepsza” albo „gorsza”.

Warto natomiast zauważyć, jakie emocje, myśli i przekonania wpływają na nasz własny sposób reagowania.

Mapa Poziomów Świadomości

To wideo zawiera Film 1 stanowiący omówienie Mapy Poziomów Świadomości dr Davida Hawkins’a.

Rozpocznij oglądanie:

Mapa Poziomów Świadomości jest autorską koncepcją Davida R. Hawkinsa. Hawkins uporządkował w niej różne stany i przypisał im określone wartości liczbowe.

W przedstawionej przez niego hierarchii znajdują się kolejno:

• Wstyd – 20
• Wina – 30
• Apatia – 50
• Żal – 75
• Strach – 100
• Pożądanie – 125
• Złość – 150
• Duma – 175
• Odwaga – 200
• Neutralność – 250
• Ochota – 310
• Akceptacja – 350
• Rozsądek – 400
• Miłość – 500
• Radość – 540
• Pokój – 600
• Oświecenie – 700–1000

W tym artykule nie traktuję Mapy jako narzędzia diagnostycznego ani jako naukowej klasyfikacji człowieka.

Można natomiast spojrzeć na nią jako na autorski model, który dla części osób może być inspiracją do przyglądania się własnym emocjom, sposobowi myślenia i reagowania.

W koncepcji Hawkinsa poszczególne poziomy nie są jedynie nazwami emocji. Mają opisywać również określony sposób postrzegania siebie i rzeczywistości.

Na przykład Hawkins umieszcza:

Wstyd, Winę, Apatię, Żal, Strach, Pożądanie, Złość i Dumę poniżej poziomu 200.

Natomiast od poziomu Odwagi rozpoczyna część mapy obejmującą następnie:

Neutralność, Ochotę, Akceptację, Rozsądek, Miłość, Radość, Pokój i Oświecenie.

To jest konstrukcja przyjęta przez Hawkinsa w jego modelu.

Nie oznacza to, że człowieka należy przypisać na stałe do jednego poziomu.

W codziennym życiu możemy przecież doświadczać bardzo różnych stanów.

W jednej sytuacji może pojawić się Złość.

W innej Żal.

Jeszcze gdzie indziej Duma, Strach, Radość albo Akceptacja.

Dlatego zamiast pytać:

„Na jakim poziomie jestem?”

bardziej użyteczne może być pytanie:

„Co pojawia się u mnie w tej konkretnej sytuacji i jak wpływa na moje zachowanie?”

W modelu Hawkinsa najniżej znajdują się Wstyd, Wina, Apatia i Żal.

Możemy wykorzystać te nazwy jako punkt wyjścia do samoobserwacji.

Przy Wstydzie mogą pojawiać się na przykład myśli:

„Coś jest ze mną nie tak”.

„Nie chcę, żeby inni to zobaczyli”.

Przy Winie:

„To wszystko przeze mnie”.

„Powinnam była zrobić coś inaczej”.

Przy Apatii mogą pojawiać się myśli związane z brakiem wpływu:

„I tak niczego nie zmienię”.

Przy Żalu uwaga może wracać do tego, co zostało utracone albo co nie wydarzyło się tak, jak oczekiwaliśmy.

Nie oznacza to oczywiście, że każda osoba będzie przeżywała te stany dokładnie w taki sposób.

Mapa może być tutaj raczej punktem wyjścia do zadawania sobie pytań, a nie gotową odpowiedzią.

Kolejne poziomy Hawkins określa jako Strach, Pożądanie, Złość i Dumę.

Również tutaj można spojrzeć na nie przez pryzmat codziennych sytuacji.

Strach może pojawić się przed ważną rozmową, zmianą, oceną albo podjęciem decyzji.

Pożądanie w ujęciu Hawkinsa odnosi się do silnego dążenia do czegoś, czego człowiek chce lub potrzebuje.

Złość może pojawić się, kiedy coś dzieje się niezgodnie z naszymi oczekiwaniami, potrzebami albo wartościami.

Duma może wiązać się z silnym przywiązaniem do określonego obrazu siebie, własnych racji czy pozycji.

W praktyce warto przyglądać się nie tylko samej nazwie emocji czy stanu, ale również temu:

Jak wtedy interpretuję sytuację?

Jakie myśli pojawiają się automatycznie?

Co robię pod ich wpływem?

Na poziomie 200 Hawkins umieścił Odwagę.

W jego modelu właśnie ten poziom stanowi ważny punkt rozdzielający dwie części Mapy.

Nie musimy traktować tego podziału jako obiektywnej granicy psychologicznej.

Możemy natomiast potraktować samą Odwagę jako interesujące pojęcie rozwojowe.

Odwagą może być na przykład gotowość, żeby powiedzieć sobie:

„Tak, ta sytuacja wywołuje we mnie Strach”.

„Tak, kiedy ktoś mnie krytykuje, bardzo szybko pojawia się Złość”.

„Tak, nadal odczuwam Żal związany z tym wydarzeniem”.

„Tak, trudno mi przyznać, że popełniłam błąd, bo pojawia się Wstyd”.

Takie rozpoznanie nie musi oznaczać oceniania siebie.

Może natomiast otwierać pytanie:

„Co chcę zrobić z tym dalej?”

Powyżej Odwagi Hawkins umieszcza kolejno:

Neutralność, Ochotę, Akceptację i Rozsądek.

Można potraktować te pojęcia jako inspirację do przyglądania się temu, jak zmienia się sposób reagowania, kiedy pojawia się większa elastyczność.

Neutralność może skłaniać do pytania:

„Czy naprawdę muszę mieć wpływ na wszystko?”

Ochota:

„Czy jestem gotowa spróbować czegoś inaczej?”

Akceptacja:

„Czy mogę uznać, że ta sytuacja wygląda właśnie tak, nawet jeśli nie jest tym, czego chciałam?”

Rozsądek:

„Co w tej sytuacji jest faktem, a co moją interpretacją?”

Nie chodzi o to, aby koniecznie „wejść na wyższy poziom”.

Ciekawsze może być obserwowanie, jak różny stan emocjonalny wpływa na sposób interpretowania tej samej sytuacji.

W wyższej części swojej Mapy Hawkins umieścił:

Miłość, Radość, Pokój i Oświecenie.

Są to pojęcia, którym w jego koncepcji przypisane zostały coraz wyższe wartości.

Również tutaj warto zachować rozróżnienie między modelem Hawkinsa a opisem psychologicznym człowieka.

Nie musimy zakładać, że istnieje jeden właściwy poziom, na którym człowiek powinien stale funkcjonować.

Można natomiast wykorzystać te pojęcia do refleksji:

Jak chciałabym się czuć w tej sytuacji?

Czy jest w niej miejsce na większy Pokój?

Co daje mi Radość?

Co dla mnie oznacza Akceptacja albo Miłość w relacji z samą sobą i z innymi?

Można bardzo dobrze rozumieć własne sposoby reagowania i nadal zauważać, że w konkretnej sytuacji automatycznie pojawia się znany schemat.

Możesz wiedzieć:

„Bardzo przejmuję się opinią innych”.

A mimo to przed ważną rozmową wielokrotnie zastanawiać się:

„Co oni o mnie pomyślą?”

Możesz rozumieć:

„Nie muszę wszystkich zadowalać”.

A mimo to po odmowie analizować, czy ktoś nie poczuł się urażony.

Możesz wiedzieć:

„Ta sytuacja już się skończyła”.

A jednak odczuwać Żal i wielokrotnie do niej wracać.

Samo rozpoznanie mechanizmu jest ważne, ale nie zawsze automatycznie zmienia sposób reagowania.

Dlatego obok wiedzy i refleksji można korzystać również z praktycznych narzędzi pracy z emocjami.

Od Mapy Hawkinsa do praktycznej pracy z emocjami

Kolejnym krokiem może być zatrzymanie się przy jednej konkretnej sytuacji.

Na przykład:

„Kiedy przypominam sobie tę rozmowę, pojawia się Złość”.

„Kiedy mam powiedzieć, czego potrzebuję, pojawia się Strach”.

„Kiedy myślę o tej decyzji, pojawia się Wina”.

„Kiedy wracam do tej historii, nadal czuję Żal”.

Wtedy zamiast analizować wszystkie możliwe przyczyny naraz można wybrać jeden konkretny aspekt doświadczenia.

Jedną z metod, które można w tym celu poznać, jest EFT – Emotional Freedom Techniques, czyli tapping lub opukiwanie.Dlaczego praca z emocjami jest kluczowa dla jakości życia?

Czym jest EFT?

EFT jest techniką, podczas której osoba skupia uwagę na określonym temacie, emocji, myśli lub sytuacji i jednocześnie wykonuje ustaloną sekwencję opukiwania punktów wykorzystywanych w tej metodzie.

Przed rozpoczęciem rundki można określić subiektywną intensywność emocji w skali od 0 do 10.

Następnie podczas pracy można obserwować:

• jakie myśli się pojawiają,

• czy zmienia się intensywność emocji,

• czy pojawia się inny aspekt sytuacji,

• czy zmienia się sposób jej interpretowania,

• czy pojawiają się nowe skojarzenia.

Po rundce można ponownie sprawdzić własną reakcję.

Nie zakładamy przy tym, że za każdym razem musi wystąpić określona zmiana.

EFT można traktować jako jedną z metod pracy własnej z emocjami i sposobami reagowania.

Nie jest to jedyna możliwa technika i nie musi odpowiadać każdej osobie.

W praktyce interesujące są między innymi takie elementy tej pracy jak:

• zatrzymanie uwagi przy konkretnym doświadczeniu,

• nazwanie emocji,

• zauważenie automatycznych myśli,

• rozpoznanie przekonań,

• przyglądanie się sposobowi interpretowania sytuacji,

• obserwowanie, czy podczas kolejnych rund coś się zmienia.

Samo opukiwanie pozostaje charakterystycznym elementem EFT.

Jak Mapa Hawkinsa i EFT mogą spotkać się w praktyce?

Nie są to elementy jednego systemu.

Mapa Hawkinsa jest autorskim modelem opisującym określone stany.

EFT jest konkretną techniką pracy.

Można jednak wykorzystać je obok siebie.

Na przykład Mapa może skłonić Cię do zauważenia:

„W tej sytuacji jest dużo Żalu”.

A następnie Żal może stać się konkretnym tematem rundki EFT.

Albo:

„Kiedy myślę o tej rozmowie, pojawia się Strach”.

Wtedy właśnie Strach związany z tą sytuacją może być punktem wyjścia do pracy.

Podobnie można przyglądać się Złości, Winie, Wstydowi czy innym stanom, które zostały nazwane na Mapie.

Nie chodzi o „przechodzenie z jednego poziomu na drugi”.

Chodzi o to, żeby dokładniej zauważyć własne doświadczenie i pracować z konkretną reakcją zamiast z bardzo ogólnym „źle się z tym czuję”.

Praca z emocjami nie polega na tym, żeby już nigdy nie odczuwać Strachu, Złości, Winy czy Żalu.

Emocje są częścią naszego doświadczenia.

Warto natomiast rozwijać umiejętność zauważania:

„Co się ze mną teraz dzieje?”

„Co pomyślałam?”

„Jak interpretuję tę sytuację?”

„Co robię pod wpływem tej emocji?”

„Czy chcę zareagować dokładnie tak samo jak zwykle?”

Właśnie tutaj pojawia się przestrzeń na bardziej świadome działanie.

Dlaczego warto przyglądać się emocjom?

Emocje mogą być ważną informacją o tym, jak odbieramy daną sytuację i jakie znaczenie jej nadajemy.

Złość może pojawić się wtedy, gdy coś jest sprzeczne z naszymi oczekiwaniami albo wartościami.

Żal może wiązać się z doświadczeniem straty czy rozczarowania.

Wina może pojawić się w związku z oceną własnego działania.

Strach może pojawić się wtedy, gdy przewidujemy niekorzystny scenariusz.

Wstyd może wiązać się ze sposobem, w jaki oceniamy samych siebie.

Nie chodzi o automatyczne pozbywanie się tych stanów.

Warto raczej uczyć się je:

• rozpoznawać,
• nazywać,
• obserwować,
• łączyć z konkretnymi myślami i sytuacjami,
• zauważać, jakie zachowania pojawiają się pod ich wpływem.

Sposób opukiwania i punkty EFT tapping możesz zobaczyć tutaj.

Samodzielna praca czy konsultacja 1:1?

Przy prostych, codziennych tematach można korzystać z EFT samodzielnie.

Możesz wybrać jedną konkretną sytuację, nazwać emocję i obserwować własną reakcję podczas kolejnych rund.

Czasami jednak pomocna jest praca z drugą osobą, która pomaga:

• doprecyzować temat,
• zatrzymać się przy jednym aspekcie,
• zauważyć automatyczną myśl,
• rozpoznać przekonanie,
• uporządkować kolejne rundki.

Nie oznacza to, że jedna forma jest zawsze lepsza od drugiej.

Są to po prostu różne sposoby korzystania z tej samej techniki.

Najczęstsze wątpliwości

„Nie wiem, co właściwie czuję”

To również jest dobry punkt wyjścia.

Możesz zacząć od:

„Nie wiem dokładnie, co czuję, ale ta sytuacja ciągle wraca mi do głowy”.

Dopiero później może okazać się, że pojawia się na przykład Złość, Strach, Żal albo Wina.

„Mój temat jest zbyt mały”

Nie trzeba przychodzić z wielkim życiowym problemem.

Może to być:

• trudna rozmowa,
• odkładana decyzja,
• obawa przed oceną,
• Złość po konflikcie,
• Żal związany z konkretną sytuacją,
• Wina po odmowie,
• perfekcjonizm,
• trudność w postawieniu granicy.

„Nie wiem, czy EFT jest dla mnie”

Nie musisz przyjmować żadnych założeń na temat tej metody.

Możesz poznać jej przebieg, wykonać prostą rundkę i samodzielnie ocenić, jak odbierasz taki sposób pracy.

Podsumowanie: Mapa Hawkinsa i EFT jako dwa różne narzędzia

Mapa Poziomów Świadomości Davida R. Hawkinsa przedstawia hierarchię obejmującą:

Wstyd, Winę, Apatię, Żal, Strach, Pożądanie, Złość, Dumę, Odwagę, Neutralność, Ochotę, Akceptację, Rozsądek, Miłość, Radość, Pokój i Oświecenie.

Jest to autorska koncepcja Hawkinsa, a nie narzędzie do diagnozowania człowieka.

Można jednak wykorzystać ją jako punkt wyjścia do refleksji:

Co pojawia się u mnie najczęściej w określonych sytuacjach?

Jak dana emocja wpływa na moje myśli i decyzje?

Jak reaguję pod jej wpływem?

Czy chcę dalej reagować w taki sam sposób?

EFT może być natomiast jednym z praktycznych narzędzi, które można wykorzystać do pracy z konkretną emocją, myślą czy sytuacją.

Nie chodzi więc o to, żeby za wszelką cenę „wejść wyżej na Mapie”.

Znacznie bardziej wartościowe może być rozwijanie większej świadomości tego, co aktualnie wpływa na nasze reakcje i jakie mamy możliwości działania.

FAQ – najczęstsze pytania o Mapę Poziomów Świadomości i EFT

Jest to autorska koncepcja Hawkinsa, w której poszczególnym stanom przypisał określone miejsca i wartości liczbowe – od Wstydu na poziomie 20 po Oświecenie na poziomie 700–1000.

Na COGLISU traktuję ją jako model do refleksji i samoobserwacji, a nie jako narzędzie diagnostyczne czy naukową klasyfikację człowieka.

W przedstawionej hierarchii są to:

Wstyd, Wina, Apatia, Żal, Strach, Pożądanie, Złość, Duma, Odwaga, Neutralność, Ochota, Akceptacja, Rozsądek, Miłość, Radość, Pokój i Oświecenie.

Hawkins umieścił Odwagę na poziomie 200 i traktował ją jako ważny punkt swojej hierarchii.

W rozwojowym ujęciu można wykorzystać samo pojęcie Odwagi jako inspirację do uczciwego przyglądania się własnym reakcjom i podejmowania decyzji o tym, co chcemy robić inaczej.

Czy powinnam / powinienem określić swój poziom świadomości?

Nie widzę potrzeby przypisywania sobie jednej stałej etykiety.

W różnych sytuacjach możemy doświadczać Strachu, Złości, Winy, Żalu, Radości czy Akceptacji.

Bardziej użyteczne może być obserwowanie konkretnej reakcji w konkretnej sytuacji.

Nie zawsze.

Można dobrze rozumieć swoją reakcję i nadal zauważać, że w podobnych sytuacjach automatycznie pojawia się ten sam sposób myślenia lub zachowania.

Dlatego oprócz refleksji można korzystać również z praktycznych technik pracy własnej.

EFT, czyli Emotional Freedom Techniques, jest techniką znaną również jako tapping lub opukiwanie.

Podczas rundki koncentrujemy uwagę na konkretnym doświadczeniu, emocji lub myśli i jednocześnie wykonujemy określoną sekwencję opukiwania.

Nie są to elementy jednej metody.

Mapa może pomóc nazwać stan lub emocję, natomiast EFT może zostać wykorzystane jako praktyczna technika pracy z konkretnym doświadczeniem.

Przykładowo można zauważyć:

„W tej sytuacji pojawia się Złość”.

I właśnie tę konkretną Złość związaną z określoną sytuacją wybrać jako temat rundki.

Nie.

Tematem pracy może być również konkretna sytuacja, automatyczna myśl, przekonanie, decyzja czy powtarzający się sposób reagowania.

Na przykład wtedy, kiedy zauważasz:

„Rozumiem, dlaczego tak reaguję, ale w podobnych sytuacjach ciągle pojawia się ta sama reakcja”.

EFT może być wtedy jedną z technik, które można poznać i samodzielnie ocenić.

Najczęściej wtedy, gdy widzisz, że rozumiesz już swoje mechanizmy, ale reakcje nadal wracają. Jeśli zwykłe sytuacje odbierają Ci spokój na długo, ciało łatwo się spina, a emocje przejmują ster mimo starań, EFT może być metodą wartą sprawdzenia.

Co możesz zrobić z tym dalej?

Jeżeli podczas czytania rozpoznajesz u siebie powtarzającą się reakcję, wybierz jedną konkretną sytuację.

Zastanów się:

Co się wydarzyło?

Co wtedy pomyślałam / pomyślałem?

Co poczułam / poczułem?

Czy nazwałabym / nazwałbym ten stan jako Wstyd, Winę, Apatię, Żal, Strach, Pożądanie, Złość, Dumę czy może jeszcze inaczej?

Co zrobiłam / zrobiłem pod wpływem tej reakcji?

Nie chodzi o przypisanie sobie „poziomu”.

Chodzi o dokładniejsze zauważenie własnego sposobu reagowania.

Jeżeli chcesz poznać EFT w praktyce, możesz skorzystać z konsultacji online EFT 1:1.

Podczas konsultacji wybieramy konkretny temat i przechodzimy przez kolejne rundki, przyglądając się emocjom, myślom, przekonaniom i sposobowi reagowania.

Konsultacje EFT w COGLISU mają charakter rozwojowy. Koncentrują się na emocjach, myślach, przekonaniach i sposobach reagowania w codziennych sytuacjach. Nie są psychoterapią, diagnozą ani leczeniem medycznym lub psychiatrycznym.

Agnieszka Klimas

Trenerka EFT (tapping) i trenerka umiejętności psychospołecznych

Zajmuję się pracą rozwojową w obszarze emocji, przekonań, sposobów reagowania i świadomego działania. Jestem trenerką metody EFT (Emotional Freedom Techniques – tapping) oraz trenerką umiejętności psychospołecznych. Ukończyłam studia podyplomowe z psychologii pozytywnej i psychotraumatologii oraz posiadam kwalifikacje trenerskie związane z podejściem poznawczo-behawioralnym.

W COGLISU tworzę materiały dotyczące emocji, myśli, przekonań, relacji i rozwoju osobistego, łącząc wiedzę z obszaru psychologii z praktycznymi metodami pracy rozwojowej.